ห้องสมุดเก๋งเรือลอยฟ้าท่าฉลอม

การพลิกฟื้นวัฒนธรรมชุมชนท่าฉลอม 

ท่าฉลอม สุขาภิบาลแห่งแรกของประเทศไทย ซึ่งเป็นที่อยู่อาศัยของชุมชนประมงชาวไทยเชื้อสายจีนที่เข้ามาตั้งถิ่นฐานกันนับตั้งแต่อดีต และกำลังเผชิญกับความท้าทายจากความเปลี่ยนแปลงในหลายมิติ ทั้งการเป็นเมืองที่หนาแน่นขึ้นจากประชากรแฝงที่อพยพเข้ามาเป็นแรงงานจำนวนมาก การขาดแคลนพื้นที่สาธารณะเพื่อสร้างเสริมสุขภาพของประชาชน ไปจนถึงการเลือนหายของอัตลักษณ์ทางประวัติศาสตร์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งวิถีเศรษฐกิจและวัฒนธรรมประมงของท่าฉลอมซึ่งกำลังได้รับผลกระทบอย่างรุนแรงจากกฎหมายและข้อกำหนดการทำประมงนานาชาติ

เพื่อสร้างต้นแบบพื้นที่สาธารณะที่ชุมชนร่วมเป็นเจ้าของ และส่งเสริมสุขภาวะของชุมชนอย่างเป็นองค์รวม สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) และ สถาบันอาศรมศิลป์ ได้ร่วมมือกับเทศบาลนครสมุทรสาคร และกลุ่มสมุทรสาครพัฒนาเมือง สร้างกระบวนการมีส่วนร่วมในการออกแบบและพัฒนาพื้นที่ศูนย์บริการสาธารณสุข ตำบลท่าฉลอม พื้นที่สาธารณะขนาด 2 ไร่ ที่มีอยู่เพียงแห่งเดียวใจกลางท่าฉลอม ให้กลายเป็น “ลานบ้านท่าฉลอม” พื้นที่สาธารณะเพื่อส่งเสริมสุขภาพและรองรับการทำกิจกรรมของชุมชน ที่จะเป็นกลไกสำคัญในการพัฒนาคุณภาพชีวิต ไปพร้อมกับการพลิกฟื้นเศรษฐกิจและวัฒนธรรมของท่าฉลอมให้กลับมามีชีวิตชีวาต่อไป

สถาปนิกกับการเก็บรักษาหอเก็บน้ำเก่า สู่ “ห้องสมุดเก๋งเรือลอยฟ้าท่าฉลอม”

จากกระบวนการมีส่วนร่วม ชุมชนได้ร่วมกันเสนอแนวคิดกิจกรรมที่ต้องการให้เกิดขึ้นในพื้นที่สาธารณะแห่งนี้อย่างหลากหลาย  ทั้งการออกกำลังกาย การพักผ่อนและนันทนการของคนทุกวัย การจัดกิจกรรมของชุมชน  สถานที่ท่องเที่ยว ไปจนถึงห้องสมุดและพื้นที่เรียนรู้สำหรับเยาวชนซึ่งเป็นสิ่งที่ขาดแคลนอย่างมากในพื้นที่ท่าฉลอม และยังต้องการให้พื้นที่แห่งนี้สะท้อนอัตลักษณ์และวิถีชีวิตของชาวชุมชน

ด้วยข้อจำกัดของพื้นที่ซึ่งมีขนาดเล็กเพียง 2 ไร่ และเพื่อตอบสนองความต้องการใช้งานที่หลากหลายของชุมชน พร้อมไปกับการเก็บรักษาพื้นที่สีเขียวที่มีอยู่น้อยนิดของท่าฉลอมให้คงความเป็นพื้นที่ธรรมชาติให้ได้มากที่สุด สถาปนิกชุมชนและสิ่งแวดล้อม อาศรมศิลป์ ที่รับหน้าที่ออกแบบจึงเสนอแนวคิดในการใช้ประโยชน์จากโครงสร้างของหอเก็บน้ำประปาเก่าที่มีอยู่ในพื้นที่และไม่ได้ใช้งานแล้วในปัจจุบัน มีความเสี่ยงที่อาจจะถูกรื้อทิ้งได้ในอนาคต ให้กลายเป็นห้องสมุดและพื้นที่เรียนรู้สำหรับเยาวชน ซึ่งแนวคิดดังกล่าวได้รับการยอมรับและต่อยอดจากชุมชน โดยการนำรูปแบบของ “เก๋งเรือ” หรือ ห้องควบคุมการเดินเรือประมงในพื้นที่มาเป็นแรงบันดาลใจในการออกแบบรูปลักษณ์ของห้องสมุด เพื่อแสดงอัตลักษณ์วิถีชาวประมง ซึ่งเป็นอาชีพที่เป็นความภาคภูมิใจของชาวท่าฉลอม และเป็นที่มาของการเปลี่ยนหอเก็บน้ำเก่าให้เป็น “ห้องสมุดเก๋งเรือลอยฟ้าท่าฉลอม”

เติมใหม่ในเก่า ห้องสมุดลอยฟ้าเพื่อการเรียนรู้และพัฒนาเมือง

การออกแบบใช้วิธีการเติมโครงสร้างคานเหล็กสีดำที่เป็นโครงสร้างใหม่เกาะไปกับโครงสร้างเสาคอนกรีตสีขาวของหอเก็บน้ำเดิมให้ เพื่อให้เห็นความแตกต่างระหว่างโครงสร้างเก่าที่ได้รับการอนุรักษ์กับโครงสร้างใหม่ที่ถูกเพิ่มขึ้นมาตามความต้องการพื้นที่ใช้งานอย่างชัดเจน

พื้นที่ใช้สอยมีทั้งหมด 4 ชั้น ถูกออกแบบให้เป็นทรงลูกบาศก์ที่สื่อถึงรูปลักษณ์ของเก๋งเรือด้วยวัสดุสมัยใหม่เกาะไปบนโครงสร้างเหล็กล้อมรอบหอเก็บน้ำเดิม และด้วยลักษณะของโครงสร้างหอเก็บน้ำที่มีลักษณะสอบเข้าที่ด้านบน จึงกำหนดให้ห้องสมุดและพื้นที่อ่านหนังสือซึ่งเป็นพื้นที่ใช้งานที่มีขนาดใหญ่ที่สุดอยู่บริเวณชั้น 2 และเปิดพื้นที่ชั้นล่างให้เป็นใต้ถุนโล่งเพื่อรองรับการใช้งานที่ยืดหยุ่นและรักษาความต่อเนื่องเป็นผืนเดียวกันให้กับพื้นที่สีเขียวโดยรอบ เชื่อมต่อกับ “ลานไต้ก๋ง” พื้นที่บ่อเก็บน้ำประปาใต้ดินเดิมที่ถูกปรับให้เป็นสนามเด็กเล่นที่สร้างจินตนาการถึงวิถีชีวิตกลางทะเลบนเรือประมง

พื้นที่สองชั้นบนสุดออกแบบให้เป็นพื้นที่นั่งอ่านหนังสือและจุดชมวิว โดยใช้ศักยภาพจากความสูงของหอเก็บน้ำที่สามารถมองเห็นทัศนียภาพมุมสูงของการตั้งถิ่นฐานริมแม่น้ำท่าจีนทั้งหมดของท่าฉลอม ให้เป็นพื้นที่การเรียนรู้ที่สร้างความประทับใจ ความเข้าใจ และความตระหนักในความเป็นส่วนหนึ่งส่วนเดียวกันของเมือง เพื่อสร้างสำนึกสาธารณะในการร่วมดูแลรักษาสภาพแวดล้อมให้กับเยาวชนรวมถึงนักท่องเที่ยว ที่จะมามีส่วนร่วมในการพัฒนาเมืองท่าฉลอมร่วมกันต่อไป

ความยั่งยืนจากชุมชน…สู่ชุมชน ด้วยงบประมาณ 6.8 ล้านบาท

ห้องสมุดเก๋งเรือลอยฟ้า ลานบ้านท่าฉลอมนี้ ถูกพัฒนาขึ้นด้วยความมุ่งหวังให้เป็นอีกหนึ่งจุดหมายปลายทางด้านการเรียนรู้และท่องเที่ยว ที่จะเชื่อมโยงเป็นส่วนหนึ่งส่วนเดียวกับแผนการพัฒนาการท่องเที่ยวบนฐานวัฒนธรรมของท่าฉลอมในภาพรวม รวมถึงเป็นแรงบันดาลใจให้กับท้องถิ่นต่าง ๆ ในการพลิกฟื้นสิ่งปลูกสร้างเก่าที่ไม่ถูกใช้งานและเสี่ยงต่อการสูญสลาย ให้กลับมามีประโยชน์ตอบสนองต่อวิถีชีวิตในปัจจุบันและอนาคตได้อย่างสร้างสรรค์ ด้วยกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชน

เป็นหนึ่งในรูปธรรมความสำเร็จของการพัฒนาพื้นที่สาธารณะขนาดเล็กในเมืองด้วยความร่วมมือของทุกภาคส่วนในท้องถิ่น เพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชาชน สร้างความเข้มแข็งทางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม ที่จะนำไปสู่การมีสุขภาวะที่ดีของเมืองอย่างเป็นองค์รวม พร้อมไปกับการสร้างสำนึกรักและความเป็นเจ้าของพื้นที่สาธารณะของชุมชนผ่านกระบวนการมีส่วนร่วม ที่จะนำไปสู่การสร้างกลไกในการบริหารจัดการและดูแลรักษาพื้นที่ร่วมกันระหว่างชุมชน ภาครัฐ หน่วยงานท้องถิ่นต่างๆ และขยายผลไปสู่กลไกในการบริหารจัดการพัฒนาเมืองท่าฉลอมอย่างยั่งยืนต่อไป

 

Location: ศูนย์บริการสาธารณสุข ตำบลท่าฉลอม จังหวัดสมุทรสาคร
Year 2564
Client/Owner: เทศบาลนครสมุทรสาคร
Status: ก่อสร้างเสร็จสมบูรณ์
Building Area: 100 ตร.ม.
Project Value: 6,888,888 บาท
Collaborators: งานสถาปัตยกรรม : บริษัท สถาปนิกชุมชนและสิ่งแวดล้อม อาศรมศิลป์ จำกัด, งานภูมิสถาปัตยกรรม : บริษัท สถาปนิกชุมชนและสิ่งแวดล้อม อาศรมศิลป์ จำกัด, งานวิศวกรรมโครงสร้างและไฟฟ้า : เทศบาลนครสมุทรสาคร, ผู้รับเหมา : บริษัท ชินาภัค คอนกรีต จํากัด, ช่างภาพ : คุณศรีรัฏฐ์ สมศวัสดิ